شماره شاسی خودرو یا VIN (Vehicle Identification Number) کدی منحصربه‌فرد برای شناسایی هر وسیله نقلیه است.  این کد شامل اطلاعاتی درباره سازنده، مشخصات فنی و کشور تولید خودرو است که به‌عنوان “اثر انگشت” خودرو در سراسر جهان شناخته می‌شود. شماره شناسایی خودرو (VIN) در خودروهای جدید همان شماره شاسی است و در کارت ماشین، سند مالکیت (برگ سبز) و بیمه نامه درج می شود. در این مقاله علاوه بر بررسی اهمیت، ساختار و کاربردها، چالشهای پیش رو و رویکردهای آینده نگرانه در قبال VIN ارائه می‌شود.

شناسایی اجزای VIN

شماره شاسی خودرو عمدتا براساس دو استاندارد بین المللی ISO ۳۷۷۹ و ISO ۳۷۸۰ است. این شماره از ۱۷ کاراکتر که ترکیبی از اعداد و حروف الفبای انگلیسی (بجز حروف I، O و Q، بعلت شباهت با اعداد صفر و یک) هستند، تشکیل می شود. براساس این استانداردها، شرکتهای خودروساز ملزم به رعایت چهارچوب مشخص در اختصاص شماره شاسی مستقل به هرکدام از تولیدات خود هستند.

کاراکترهای اول تا سوم: شناسه جهانی سازنده (WMI)

این بخش شامل سه کاراکتر اول VIN است و نشان‌دهنده کشور و شرکت سازنده خودرو می‌باشد. تحلیل سه کارکتر اول کمی پیچیده و نیازمند تجربه و تسلط به جدول زیر می باشد. در صورتی که شماره شاسی با حروف NA، NB، NC، ND و NE یا N۱، N۲، N۳، N۴ و N۵ شروع شود، خودرو تولید کشور ایران است (به خطوط قرمز در جدول زیر توجه کنید). بعنوان مثال سه حرف NAA در ابتدای VIN نمایانگر خودرو پژو تولیدی در شرکت ایران خودرو است. بطور مشابه، WDB مرسدس بنز تولید آلمان و JTD تویوتا تولید ژاپن است.

کاراکترهای چهارم تا هشتم: بخش توصیفی خودرو (VDS)

کاراکترهای چهارم تا نهم شماره شاسی اطلاعاتی درباره مدل، پلتفرم، نوع بدنه، موتور و سایر ویژگی‌های فنی خودرو ارائه می‌دهد و وابسته به مقررات و قوانین کشورها متفاوت است. ذر این میان  کاراکتر هشتم مربوط به پیشرانه است. بعنوان مثال در خودرو شورولت کوروت حرف U در کاراکتر هشتم شماره شاسی نمایانگر پیشرانه ۶ لیتری و حرف E معرف پیشرانه ۸ لیتری است.

کاراکتر نهم: کد امنیتی

در جایگاه نهم شماره شاسی یک عدد از صفر تا نه یا حرف انگلیسی X برای صحه سنجی اصالت VIN خودرو قرار دارد. این کاراکتر از محاسبات پیچیده ریاضی برروی حروف و اعداد مندرج در شماره شاسی خودرو بدست می‌آید. بدین منظور ابتدا تمامی حروف VIN با اعداد متناظر جایگزین و پس از آن تمامی اعداد در ضرایب مندرج در یک جدول وزنی متناظر ضرب می‌شوند. نهایتا عدد باقیمانده حاصل از تقسیم جمع کل اعداد بدست آمده بر عدد ۱۱ در جایگاه نهم قرار می‌گیرد. در صورتی هم که عدد باقیمانده ده باشد، حرف انگلیسی X در این جایگاه قرار داده می شود. این سازوکار محاسباتی فقط در خودروهای تولید ایالات متحده اجباری است، اما در بسیاری از کشورهای دنیا هم مشابه با آمریکا از این روش تبعیت می‌نمایند.

کاراکتر دهم: سال ساخت خودرو

یکی از پرکاربردترین و مهمترین قسمتهای شماره شاسی خودرو، کاراکتر دهم آن است. کاراکتر دهم یک حرف لاتین (غیر از حروف I، O، Q، U و Z) و یا یک عدد (بجز عدد صفر) بوده که نشان دهنده سال ساخت خودرو (مطابق جدول زیر) است. بعنوان مثال کارکتر دهم شماره شاسی در تمامی خودروهای مدل ۲۰۲۵ باید حرف S باشد. با توجه به ماهیت تناوبی جدول، امکان تکرار یک شماره واحد در بازه ۳۰ ساله برای دو خودرو مختلف وجود دارد.

کاراکتر یازدهم: کارخانه سازنده خودرو

کاراکتر یازدهم نشانگر کارخانه تولیدی شرکت سازنده است. براین اساس به عنوان مثال قاعدتا می‌بایست خودروهای تولیدی شرکت ایران خودرو در سایتهای تهران یا مشهد در کارکتر یازدهم متفاوت باشند.

کاراکترهای دوازدهم تا هفدهم: شماره سریال تولید خودرو

شش رقم آخر VIN به شماره سریال تولیدی خودرو اختصاص دارد. شرکتهای خودروساز در این خصوص از روند شماره گذاری یکسانی تبعیت نمی کنند. همچنین شش کارکتر آخر شماره شاسی خودرو همیشه عدد هستند اما این عدد الزاما به معنی تعداد خودرو تولیدی نیست.

رمزگشایی VIN

سوابق VIN خودروها در شرکتهای سازنده موجود است. با این حال تعدادی از سایتهای بین المللی اقدام به رمزگشایی VIN بصورت آنلاین می کنند که در ادامه ۲ نمونه از بهترین سایتهای رایگان معرفی می شود:

کاربردها و اهمیت شماره شاسی خودرو

در ایالات متحده، VIN یک ابزار کلیدی برای بررسی سوابق خودروهای کارکرده است. پلتفرم‌های مشهوری مانند Carfax و AutoCheck به خریداران اجازه می‌دهند با واردکردن VIN، اطلاعاتی نظیر: تاریخچه تصادفات، تعداد مالکان پیشین، سابقه تعمیرات، و وضعیت حقوقی خودرو (مانند خودروهای بازسازی‌شده یا اسقاطی) را مشاهده کنند. همچنین، اداره ملی ایمنی ترافیک بزرگراه‌ها (NHTSA) از VIN برای اطلاع‌رسانی به مالکین درباره فراخوان‌های ایمنی استفاده می‌کند.

در آلمان، نقش VIN در فرآیند بازرسی فنی دوره‌ای خودروها در موسسه TÜV بسیار مهم است. این کد برای بررسی صحت اطلاعات خودرو و تطابق آن با استانداردهای زیست‌محیطی و ایمنی استفاده می‌شود. همچنین، خریداران خودروهای وارداتی از VIN برای بررسی اصالت خودرو و اطمینان از قانونی بودن آن استفاده می‌کنند. مثالی دیگر از کاربرد VIN در آلمان، خدمات Volkswagen Autohaus است. این شرکت به مشتریان اجازه می‌دهد با واردکردن VIN در وب‌سایت، وضعیت خودروهای خود در فراخوان‌های جهانی را بررسی کنند.

البته ذکر این نکته ضروری است که دسترسی خریداران خودرو در سایر کشورها به سوابق تعمیراتی و تصادفات عمدتا بعلت قوانین سخت گیرانه در لزوم ثبت سوابق تصادفات در آن کشورهاست. بعنوان مثال در کشور آلمان عدم ارائه گزارش وقوع تصادف (حتی در شرایطی که خودرو طرف مقصر در حادثه نباشد) جرم محسوب می‌شود. اما در کشور ما با توجه عدم پوشش کامل خدمات بیمه ای، ضعف شبکه خدمات تعمیراتی در نمایندگی های رسمی و خلا قانونی، مسلما پایگاه داده منسجمی از سوابق تعمیرات و تصادفات خودروها وجود ندارد.

جعل شماره شاسی خودرو

جعل شماره شاسی خودرو یا VIN یکی از جرایمی است که در بسیاری از کشورها اتفاق می‌افتد. این تخلف معمولاً برای پنهان کردن هویت واقعی خودرو یا ایجاد هویت جعلی برای خودروهای سرقتی انجام می‌شود. جعل VIN می‌تواند مشکلات جدی برای خریداران خودروهای دست‌دوم، مقامات قانونی و شرکت‌های بیمه ایجاد کند.

در آمریکا، جعل VIN به‌ویژه در خودروهای لوکس و گران‌قیمت دیده می‌شود. یک پرونده مشهور در سال ۲۰۱۸ شامل گروهی بود که VIN خودروهای سرقتی را با VIN خودروهای اسقاطی جایگزین کرده و آن‌ها را فروخته بودند. در کشورهای اروپایی، جعل VIN معمولاً در خودروهای وارداتی غیرقانونی مشاهده می‌شود. بعنوان مثال در آلمان، پلیس در یک عملیات، شبکه‌ای را کشف کرد که با استفاده از VIN خودروهای قدیمی، خودروهای سرقتی را به فروش می‌رساند. در برخی کشورهای آسیایی، جعل VIN در خودروهای وارداتی و خودروهای لوکس متداول است. به‌عنوان مثال، در هند در مواردی قاچاقچیان VIN خودروهای سرقتی را با استفاده از ابزارهای خاص تغییر داده‌اند.

جعل VIN از طریق تعویض کامل آن

در این روش، VIN اصلی خودرو را با یک شماره دیگر (مثلاً از یک خودروی اسقاطی، سرقتی یا وارداتی غیر مجاز) جایگزین می‌کنند تا آن را قانونی جلوه دهند. یکی از تخلفات پرتکرار در این خصوص مربوط به “خودروهای دوقلو” است. در این خودروها، جاعل پس از ورود غیر قانونی یک دستگاه خودرو، شماره موتور و VIN در سند یک دستگاه خودرو قانونی را بر روی خودروی وارداتی حک کرده و یک پلاک مشابه روی دو خودرو نصب می شود. حالا خودروی وارداتی بدون پرداخت عوارض آماده تردد در شهرهای سرزمین اصلی است. قاچاقچیان معمولا برای واردات خودروهایی که استانداردهای لازم را ندارند یا مشمول مالیات‌های سنگین هستند، از VIN جعلی استفاده می‌کنند.

جعل VIN از طریق دستکاری کاراکترهای آن

جعل‌کنندگان ممکن است با تغییر یک یا چند کاراکتر در VIN، شماره را به گونه‌ای تغییر دهند که خودرو غیرقابل شناسایی شود. در این روش، جعل‌کنندگان شماره‌ای کاملاً جدید و غیرواقعی ایجاد می‌کنند که هیچ ارتباطی با پایگاه‌های داده قانونی ندارد. سارقان خودرو عمدتا این روش برای خودروهای سرقتی و بمنظور جلوگیری از شناسایی و ردیابی آن توسط پلیس استفاده می‌کنند.

نحوه شناسایی جعل شماره شاسی خودرو

براساس ماده ۱ از آیین نامه اجرایی ماده ۲۹ رسیدگی به تخلفات رانندگی، بررسی اصالت خودرو شامل مطابقت مشخصات و مختصات فنی وسیله نقلیه با اسناد مالکیت خودرو است. در این میان تطابق شماره شاسی خودرو نقش مهمی در احراز اصالت داشته و خرید و فروش خودرو فاقد اصالت از نظر قانونی ممنوع می‌باشد. بطور کلی در تشخیص اصالت خودرو موارد زیر می‌بایست مد نظر قرار گیرد:

• قلم (فونت) اعداد و حروف باید از حیث تشابه و اندازه یکسان و غیر مخدوش باشند.
• فاصله بین حروف و اعداد یکسان و اعداد و حروف هم راستا باشند.
• پلاکت مشخصات خودرو دارای پرچ و اتصالات فابریک باشد.
• ارتفاع کاراکترهای VIN برروی بدنه خودرو معمولا از ۷ میلیمتر و برروی پلاکت از ۴ میلیمتر کمتر نباشد.
• محل نصب شماره شاسی خودرو بصورت تکه گذاری (برش از روی خودروی دیگر) نباشد.
• شماره شاسی خودرو فاقد سنگ زدگی و حک غیر فابریک باشد.

مشخصا احراز اصالت خودرو و بررسی هرگونه نشانه دستکاری یا تغییر در شماره شاسی یا موتور امری تخصصی است که نیازمند تجربه و مهارت فرآوان است. براساس قانون، تطبیق VIN مندرج بر روی بدنه خودرو با VIN در مدارک رسمی در حیطه صلاحیت و تخصص کارشناسان رسمی دادگستری و کارشناسان شماره گذاری پلیس راهور است.

ورود و بکارگیری VIN در ایران

تا پیش از سال ۱۳۸۲ شمسی، پایگاه داده منسجمی از شماره گذاری خودروها در کشور وجود نداشت. در طی این مدت صرفا اطلاعات خودروها (شامل شماره شاسی و شماره موتور)  در مراکز شماره گذاری هر استان ثبت می گردید. از سال ۱۳۸۲ به بعد و با پیاده سازی سازوکار پلاک ملی خودروها، شماره شاسی (VIN) به مشخصات خودروها اضافه گردید.

در ابتدا و با توجه به عدم وجود سازوکار درج VIN برروی بدنه خودروها، شماره گذاری پلیس راهور اقدام به اختصاص یک شماره شاسی ۱۷ رقمی مجازی (مشابه با استانداردهای بین المللی) به هر خودرو نمود. در این مقطع خودروها در اسناد و مدارک (برگ سبز و کارت ماشین) داری یک شماره شاسی و شماره VIN متفاوت بودند. چند سال بعد و پس از تصویب استاندارد ملی ۶۳۱۵ خودروسازان کشور همسو با روند جهانی اقدام به درج شماره شاسی (در جایگاه شماره شاسی) در خودروهای خود نمودند و از آن پس شماره شاسی و شماره شاسی (VIN) در اسناد و مدارک یکسان گردید.

آینده شماره شاسی خودرو: استفاده از فناوری بلاک‌چین

استفاده از فناوری بلاک‌چین در ثبت و مدیریت شماره شاسی وسیله نقلیه (VIN) در کشورهای مختلف در حال رشد است. در ایالات متحده، برخی ایالت‌ها و شرکت‌های خصوصی از بلاک‌چین برای جلوگیری از تقلب در شماره VIN و ثبت تاریخچه خودروها استفاده کرده‌اند. یکی از پروژه‌های موفق در این زمینه، پلتفرم‌هایی مانند Carfax و VINChain هستند که از بلاک‌چین برای شفاف‌سازی تاریخچه خودرو و ثبت اطلاعات آن استفاده می‌کنند. اتحادیه اروپا هم در حال تحقیق و توسعه برای استفاده از بلاک‌چین در بخش‌های مختلف از جمله صنعت خودرو است. برخی از کشورهای عضو، مانند آلمان و فرانسه، پروژه‌هایی را برای استفاده از بلاک‌چین در ثبت شماره VIN و پیگیری تاریخچه خودرو راه‌اندازی کرده‌اند. ژاپن هم در حال آزمایش استفاده از بلاک‌چین برای مدیریت تاریخچه خودروها و شماره‌های VIN است.

مزایای استفاده از فناوری بلاک‌چین در تشخیص اصالت خودرو:

• شفافیت و قابل پیگیری بودن: هرکسی می‌تواند اطلاعات خودرو را از بلاک‌چین استخراج کرده و از صحت اطلاعات مطمئن شود.
• امنیت بالا: بلاک‌چین داده‌ها را به‌صورت رمزنگاری‌ ذخیره و اطلاعات را در بسیاری از کامپیوترها توزیع می‌کند.
• عدم امکان تقلب: اطلاعات ثبتی در بلاک‌چین قابل تغییر نیستند. بنابراین جعل یا دستکاری شماره VIN غیر ممکن است.

جمع بندی مطالب

شماره شاسی خودرو (VIN) یک ابزار استاندارد جهانی برای اطلاع از شرایط خودرو و امنیت در خرید و فروش است. با این حال جعل VIN یک چالش‌ جدی و رو به رشد است که تأثیرات منفی بر خریداران و امنیت عمومی و اقتصادی جامعه دارد. براساس آمارهای معتبر حتی در کشورهایی مثل آمریکا، جعل شماره شاسی خودرو روندی رو به رشد دارد. متاسفانه به نظر می رسد که روشهای موجود در کنترل کاراکترهای VIN ناکافی و ناکارآمد است.

با توجه به گسترش جعل VIN آگاهی از روش‌های جعل و استفاده از ابزارهای مدرن مانند پایگاه‌های داده و فناوری بلاک‌چین می‌تواند به کاهش این مشکل کمک کند. بخصوص در شرایط خاص حاکم بر کشورمان و محدودیتهای اعمالی بر واردات خودرو به نظر می‌رسد تنها راه برای جلوگیری از جعل شماره ساسی خودرو، استفاده از فناوری بلاک چین (Blockchain) است. بلاک‌چین می‌تواند به ثبت شفاف و تغییرناپذیر سوابق VIN خودرو کمک کرده و جعل آن را بسیار دشوار کند. شواهد هم نشان‌دهنده روند رو به رشد و فراگیر شدن استفاده از بلاک‌چین برای مبارزه با تقلب و افزایش شفافیت در خرید و فروش خودروها است.

سوالات متداول