فهرست مطالب
در مسیر دادرسی و به هنگام اجرای قرار کارشناسی، برخی از افراد ذیمدخل در پرونده، به منظور فرار از مسئولیت و اجرای عدالت، به ترفندهایی متوسل میشوند تا ضمن تحریف حقیقت، کارشناس را گمراه کنند. این افراد گاهی با ایجاد زمینههای لازم برای یافتن نقاط ضعف کارشناس، تلاش میکنند چنانچه به اهداف خود نرسیدند، اعتبار و جایگاه کارشناس را زیر سؤال ببرند.
هرچند کارشناسان محترم دارای تجربه و دانش لازم هستند، اما با عنایت به آیه شریفه:
«وَذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»
(و پیوسته تذکر ده، زیرا تذکر مؤمنان را سود میبخشد)
در ادامه به برخی از این ترفندها و نکات مهم در فرآیند کارشناسی اشاره میشود.
ترفندهای احتمالی در فرآیند کارشناسی
۱- طرح سؤالات انحرافی
به هنگام اجرای قرار کارشناسی، گاهی متقاضی با طرح سؤالات متعدد، کارشناس را وارد بحث میکند. چنانچه کارشناس هدف واقعی سؤالکننده را تشخیص ندهد، ممکن است با بیان مطالب غیرضروری، ناخواسته اطلاعاتی ارائه دهد که در روند دادرسی یا مراجع دیگر مورد استفاده قرار گیرد.
کارشناس باید توجه داشته باشد که پاسخگویی وی باید صرفاً در حدود موضوع کارشناسی و بر اساس مستندات موجود باشد.
۲- ضبط پنهانی مکالمات
در زمان مواجهه متقاضی با کارشناس، ممکن است فرد متقاضی با اهداف از پیش تعیینشده، بهصورت پنهانی و معمولاً با تلفن همراه، اقدام به ضبط صدای کارشناس نماید.
چنانچه نتیجه کارشناسی مطابق خواسته وی نباشد، ممکن است از این مکالمات در مراجع قضایی یا دادسرای انتظامی کانون استفاده شود.
بنابراین کارشناس باید همواره در گفتار خود دقت لازم را داشته باشد و از بیان مطالبی که خارج از موضوع کارشناسی است، پرهیز نماید.
۳- ارائه مدارک یا بستههای مشکوک
گاهی هنگام اجرای قرار کارشناسی، قبل یا بعد از بررسی موضوع، شخص متقاضی با بیان مطالبی پیرامون پرونده، بسته یا پاکتی حاوی مدارک را به کارشناس تحویل میدهد.
در برخی موارد، این اقدام ممکن است با هدف ایجاد سوءبرداشت انجام شود؛ بهگونهای که فرد ارائهدهنده، از دریافت آن توسط کارشناس عکس یا فیلم تهیه کرده و در زمان مقتضی آن را به عنوان موضوعی مانند دریافت وجه، هدیه یا رشوه مطرح نماید.
کارشناس باید از پذیرش هرگونه بسته، هدیه یا مدارکی که خارج از روال رسمی پرونده است، خودداری کند.
۴- منحرف کردن ذهن کارشناس
برخی از متقاضیان هنگام اجرای قرار کارشناسی، با بیان مطالب غیرمرتبط، غیرواقعی یا احساسی، تلاش میکنند ذهن کارشناس را از مسیر اصلی بررسی منحرف کنند.
کارشناس باید ضمن حفظ احترام، تنها بر اساس مدارک، شواهد و اصول علمی اظهارنظر کرده و از تأثیرپذیری از اظهارات یکطرفه اجتناب نماید.
ادامه بخش ویرایششده شامل موارد ۵ تا ۱۸ و جمعبندی نهایی را در پیام بعدی ارسال میکنم.
۵- ارائه اطلاعات ناقص یا مدارک گزینشی
یکی از شیوههایی که ممکن است موجب انحراف روند کارشناسی شود، ارائه اطلاعات ناقص، گزینشی یا مدارکی است که صرفاً بخشی از واقعیت را نشان میدهد.
کارشناس باید توجه داشته باشد که بررسی وی نباید صرفاً بر مبنای مطالب ارائهشده از سوی یکی از طرفین باشد، بلکه لازم است تمام اسناد، مدارک و شواهد مرتبط با موضوع را بررسی نموده و سپس اقدام به اظهارنظر کند.
۶- اظهارنظر خارج از صلاحیت کارشناسی
یکی از موارد مهمی که میتواند موجب مسئولیت انتظامی کارشناس شود، اظهارنظر در موضوعاتی است که خارج از حدود صلاحیت تخصصی وی قرار دارد.
کارشناس موظف است هنگام دریافت قرار کارشناسی، چنانچه موضوع مطرحشده خارج از صلاحیت علمی و حرفهای وی باشد، مراتب را به مرجع ارجاعکننده اعلام نماید.
پذیرش کارشناسی خارج از حدود صلاحیت، علاوه بر کاهش اعتبار نظریه کارشناسی، ممکن است موجب ایجاد مسئولیت قانونی برای کارشناس شود.
۷- توجه به رفتار و گفتار حرفهای
طرفین پرونده معمولاً رفتار، گفتار و نحوه برخورد کارشناس را با دقت مشاهده میکنند و ممکن است کوچکترین جمله یا واکنش وی را برداشت کرده و علیه او مورد استفاده قرار دهند.
بنابراین کارشناس باید در تمام مراحل اجرای قرار، بیطرفی، متانت و اصول حرفهای را رعایت نموده و از هرگونه رفتاری که موجب ایجاد شائبه شود، پرهیز نماید.
۸- پرهیز از اظهارات غیرضروری در محل کارشناسی
در هنگام بازدید از محل، بهویژه در حضور طرفین پرونده یا اشخاص دیگر، کارشناس باید از بیان مطالب غیرضروری خودداری کند.
اظهارنظرهای اولیه، پیشبینی نتیجه کارشناسی یا بیان دیدگاه شخصی پیش از تکمیل بررسیها، ممکن است موجب سوءبرداشت شده و اعتبار نظریه نهایی را خدشهدار کند.
۹- رعایت بیطرفی در بازدیدها و بررسیها
گاهی موضوع کارشناسی نیازمند چندین مرحله بازدید، بررسی اسناد یا انجام تحقیقات تکمیلی است.
کارشناس باید دقت کند که حضور اشخاص غیرمرتبط یا همراهی بیش از حد با یکی از طرفین پرونده، ممکن است موجب ایجاد تصور عدم بیطرفی شود.
۱۰- حفظ فاصله حرفهای با طرفین پرونده
برخی افراد ممکن است با تماسهای مکرر، ایجاد رابطه دوستانه یا رفتارهای صمیمانه، تلاش کنند نظر کارشناس را تحت تأثیر قرار دهند.
کارشناس ضمن رعایت احترام و اخلاق حرفهای، باید استقلال خود را حفظ کرده و از هرگونه رابطهای که موجب ایجاد شائبه شود، اجتناب نماید.
۱۱- خودداری از پذیرش امکانات یا هزینههای خارج از روال
گاهی ممکن است یکی از طرفین پیشنهاد کند که امکانات یا وسایل مورد نیاز بررسی را خود فراهم نماید.
کارشناس باید توجه داشته باشد که پذیرش چنین پیشنهادهایی ممکن است در آینده موجب ایجاد شبهه درباره استقلال و بیطرفی وی شود.
تأمین هزینهها و امکانات مورد نیاز کارشناسی باید مطابق مقررات و از مسیر قانونی انجام گیرد.
۱۲- پرهیز از ارتباط غیرضروری با اصحاب پرونده
ارتباط نزدیک یا غیرضروری با یکی از طرفین پرونده، حتی اگر با نیت خیر انجام شود، میتواند موجب ایجاد شائبه در ذهن طرف مقابل گردد.
کارشناس باید ارتباطات خود را به موضوع کارشناسی محدود نموده و اصول بیطرفی را رعایت کند.
۱۳- پرهیز از ایجاد شائبه ارتباط یا سفارش
برخی افراد فرصتطلب ممکن است با ادعای آشنایی قبلی با کارشناس یا ایجاد ظاهری از نزدیکی و ارتباط، در محل اجرای قرار کارشناسی حاضر شوند و چنین القا کنند که میتوانند بر نظر کارشناس تأثیر بگذارند.
کارشناس باید ضمن حفظ استقلال حرفهای، از هرگونه رفتار یا برخوردی که موجب تقویت این تصور شود، جلوگیری نماید و اجازه ندهد افراد دیگر از جایگاه وی برای منافع شخصی خود استفاده کنند.
۱۴- رعایت حدود رأفت و ملاحظات انسانی
رأفت، همدلی و توجه به شرایط افراد، از ویژگیهای ارزشمند انسانی است؛ اما در فرآیند کارشناسی، این ویژگیها نباید موجب خروج از چارچوب قوانین و اصول حرفهای شود.
گاهی دلسوزی بیش از حد یا توجه به شرایط یکی از طرفین پرونده ممکن است موجب شود کارشناس از مسیر بیطرفی خارج شده و با مشکلات قانونی یا انتظامی مواجه گردد.
وظیفه کارشناس، تشخیص واقعیت بر اساس تخصص و مقررات است، نه حمایت از یکی از طرفین.
۱۵- حفظ عدالت و بیطرفی در اظهارنظر
کارشناس وظیفه دارد واقعیت را بر اساس دانش، تجربه، تخصص و ضوابط مربوطه بیان نماید.
عدالت به معنای قرار دادن هر چیز در جایگاه واقعی خود است؛ بنابراین کارشناس باید بدون توجه به وضعیت اقتصادی، اجتماعی، آشنایی، استیصال یا شرایط خاص هر یک از طرفین، صرفاً بر مبنای حقیقت و یافتههای کارشناسی اظهارنظر کند.
کارشناسی زمانی ارزشمند است که مستقل، علمی و عاری از هرگونه جانبداری باشد.
۱۶- پذیرش نکردن امور خارج از تخصص
یکی از موارد مهم در حفظ اعتبار حرفهای کارشناس، توجه دقیق به حدود صلاحیت تخصصی است.
کارشناس باید تنها در حوزهای که دارای دانش، تجربه و صلاحیت قانونی است اظهارنظر نماید و در صورت مواجهه با موضوعی خارج از تخصص خود، مراتب را به مرجع مربوط اعلام کند.
اظهارنظر خارج از صلاحیت میتواند موجب خدشه به اعتبار نظریه کارشناسی و ایجاد مسئولیت انتظامی شود.
۱۷- مراقبت دائمی از رفتار و گفتار
کارشناس باید همواره توجه داشته باشد که عملکرد او در طول فرآیند کارشناسی، از سوی طرفین پرونده و سایر اشخاص مورد توجه قرار میگیرد.
رعایت ادب، متانت، بیطرفی، حفظ اسرار پرونده و پرهیز از بیان مطالب غیرضروری، از اصول اساسی رفتار حرفهای یک کارشناس محسوب میشود.
۱۸- اتکا به دانش، تجربه و مسئولیتپذیری
موفقیت یک کارشناس در انجام وظایف حرفهای، وابسته به بهرهگیری صحیح از دانش تخصصی، تجربه عملی و رعایت اصول اخلاقی است.
کارشناس باید با احساس مسئولیت، استقلال رأی و توکل به خداوند متعال، وظیفه خطیر خود را در مسیر کشف حقیقت و تحقق عدالت انجام دهد.
جمعبندی
کارشناسی قضایی یکی از ارکان مهم فرآیند دادرسی است و نظریه کارشناسی میتواند تأثیر مستقیمی بر تصمیمگیری مراجع قضایی داشته باشد. ازاینرو، حفظ استقلال، بیطرفی و سلامت حرفهای کارشناس اهمیت فراوانی دارد.
برخی افراد ممکن است با روشهایی مانند ارائه اطلاعات ناقص، ایجاد ارتباط غیرضروری، ضبط پنهانی مکالمات، تحریک احساسات، ارائه مدارک گزینشی یا تلاش برای تأثیرگذاری بر ذهن کارشناس، مسیر کارشناسی را منحرف کنند.
کارشناس با رعایت اصول حرفهای، پایبندی به قوانین، خودداری از پذیرش هرگونه امتیاز یا ارتباط خارج از چارچوب، و اتکا به تخصص و وجدان کاری خود میتواند از این آسیبها جلوگیری نماید.
در نهایت، شأن و اعتبار کارشناسی در گرو سه اصل اساسی است:
دانش تخصصی، استقلال رأی و تعهد اخلاقی.
کارشناسی که این اصول را رعایت کند، نهتنها از مسئولیتهای قانونی و انتظامی مصون میماند، بلکه نقش مؤثری در تحقق عدالت و کشف حقیقت ایفا خواهد کرد.
نگارنده: سرهنگ نعمت اله اعتمادی
کارشناس رسمی دادگستری
منبع: فصلنامه دیدگاه کارشناس، کانون کارشناسان رسمی دادگستری استان فارس – پاییز ۱۴۰۴
https://www.kkrdf.ir/images/radfile/25.pdf