فهرست مطالب
در سیر دادرسی و به هنگام اجرای قرار کارشناسی، برخی از افراد ذی‌مدخل در پرونده، به‌منظور فرار از مسئولیت و اجرای عدالت، به ترفندهایی متوسل می‌شوند تا ضمن تحریف حقیقت، کارشناس را گمراه کرده و در صورت امکان، با ایجاد زمینه لازم، نقاط ضعف کارشناس را به دست آورند تا چنانچه به اهداف خود نرسیدند، بتوانند با ترغیب کارشناس به خواسته خود جامع عمل بپوشانند. بنابراین، هرچند کارشناسان محترم دارای تجربه و بینش لازم هستند؛ ولی با عنایت به آیه ۵۵ سوره ذاریات (وَ ذَکِّرْ فَإِنَّ الذِّکْری تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ)، و پیوسته تذکر ده، زیرا تذکر مؤمنان را سود می‌بخشد؛ به ذکر نمونه‌هایی از این ترفندها می‌پردازیم:
۱. پرهیز از ورود به بحث‌های انحرافی و غیرضروری
به هنگام اجرای قرار، متقاضی با طرح سؤالاتی، کارشناس را به بحث می‌کشاند. چنانچه کارشناس متوجه هدف سؤال‌کننده نباشد، وارد بحث شده و با بیان مطالبی، زمینه بهره‌برداری سؤال‌کننده از این بحث را در روند دادرسی یا مراجع دیگر فراهم می‌نماید.
۲. هوشیاری در برابر ضبط پنهانی صدا و سوءاستفاده از گفت‌وگوها
در زمان مواجهه متقاضی با کارشناس، متقاضی با اهداف از پیش تعیین‌شده، به‌صورت پنهانی و معمولاً با موبایل، مبادرت به ضبط صدای کارشناس می‌کند. چنانچه عملکرد کارشناس موافق خواسته وی نباشد، از این مکالمات در مراجع قضائی و دادسرای انتظامی کانون استفاده می‌کند.
۳. احتیاط در دریافت پاکت، بسته و مدارک خارج از مسیر رسمی
هنگامی‌که کارشناس مشغول اجرای قرار است، قبل یا بعد از اجرای قرار، شخص متقاضی با بیان مطالبی پیرامون پرونده، پاکت یا بسته‌ای را به‌عنوان مدارک مربوط به موضوع کارشناسی به کارشناس تحویل می‌دهد. کارشناس، بی‌خبر از هدف وی، پاکت یا بسته را می‌گیرد؛ حال آنکه تقدیم‌کننده پاکت، به نحوی مبادرت به گرفتن عکس یا فیلم نموده و به هنگام نیاز و در فرصت مقتضی، تحت عنوان گرفتن رشوه یا هدیه، آن را به مراجع ذی‌ربط ارائه می‌دهد.
۴. مدیریت تحریکات رفتاری و کنترل واکنش‌های هیجانی
برخی از متقاضیان، به هنگام اجرای قرار کارشناسی، با بیان مطالب غیرمرتبط یا غیرواقعی، ذهن کارشناس را منحرف و درگیر می‌کنند و با اصرار بر آن، کارشناس را عصبانی نموده تا با بروز عکس‌العمل نامناسب یا ناخواسته، این عکس‌العمل مستمسکی برای بیان وضعیت کارشناس و احیاناً طرح دعوی علیه وی در مراجع ذی‌ربط گردد.
۵. ضرورت حضور و مشارکت همه اعضای هیئت کارشناسی
در هیئت‌های کارشناسی، در بعضی از مواقع، همه کارشناسان بالاتفاق جهت اجرای قرار حضور نمی‌یابند. در این خصوص لازم است کارشناسان محترم به موارد زیر توجه نمایند:
الف: ضرورت حضور همه اعضای هیئت کارشناسی در محل اجرای قرار
طبق قانون، همه اعضاء هیئت کارشناسی بایستی به اتفاق در محل اجرای قرار حضور یافته، پس از بازدید در محل و کسب اطلاعات لازم و تبادل‌نظر با یکدیگر، مبادرت به اظهارنظر نمایند. عدم حضور در محل اجرای قرار و هماهنگ نبودن با اعضای هیئت کارشناسی، تخلف کارشناس محسوب می‌شود.
ب: ضرورت آگاهی اعضای هیئت از مفاد نظریه پیش از امضا
چنانچه یکی از اعضای هیئت کارشناسی مبادرت به انشای نظریه نموده و از دیگر اعضاء هیئت درخواست امضا نماید، نخست بایستی از مفاد نظریه آگاه شده و پس از حصول اطمینان از هم‌نظر بودن، اعلام رمز امضا نمایند. اما چنانچه اعضاء از محل اجرای قرار حضور نیافته و از کم‌وکیف کار اطلاعی ندارند، باید از اعلام رمز امضا خودداری شوند، زیرا واقعیت‌های مهم و مؤثر از موضوع، صرفاً از طریق مشاهده محل و حضور کارشناسان در محل مشخص می‌گردد. ضمن آنکه از انجام بازدید محلی توسط همگی اعضای هیئت کارشناسی، چنانچه مرجع محترم قضایی از هر یک از کارشناسان جهت ادای توضیحات دعوت نماید، هر کارشناس می‌بایند با اطلاعات و آمادگی لازم نزد قاضی حضور یابد.
۶. حفظ حریم خصوصی و پرهیز از افشای اطلاعات شخصی
در زمان اجرای قرار، چه در اتومبیل و چه در بیان در محل، از بیان اطلاعات خصوصی کار و زندگی خود نزد افراد حاضر همراه خودداری شود، زیرا همه‌کس اهلیت هم راز بودن و حفظ اسرار را ندارد.
۷. دقت در نگارش نظریه و پرهیز از بیان مطالب خلاف واقع
بعضاً مشاهده می‌شود یک یا دو کارشناس از هیئت کارشناسی در محل حضور می‌یابند و سپس یکی از اعضای هیئت مبادرت به نگارش اظهارنظر می‌نماید و در کلمات و یا جمله «اینجانبان، هیئت کارشناسی بااتفاق در محل حضور یافته» استفاده می‌کنند. معمولاً افراد ناخشنود از نتیجه کارشناسی، با بهره‌گیری از این کلمات یا جملاتی که همه را دربر می‌گیرد، تحت عنوان گزارش خلاف واقع اقدام به تقدیم شکوائیه نزد مراجع ذی‌ربط می‌نمایند. لذا ضروری است در نگارش اظهارنظر دقت لازم به عمل آید و از ذکر کلمات و جملات خالی از واقعیت خودداری شود.
۸. حفظ شأن حرفه‌ای و تمرکز کامل در زمان اجرای قرار کارشناسی
به‌هنگام اجرای قرار کارشناسی، به‌خصوص در زمان حضور هیئت کارشناسی در محل، بدون توجه به حضور دیگران، وقت را با بیان مطالب طنزگونه یا صحبت با موبایل و رفتارهای غیر موجه موجب می‌گردند. این‌گونه اشخاصی که نظریه بر وفق مرادشان نیست، عمل کارشناس را نقطه‌ضعف و بی‌توجهی وی به امر تلقی کرده و فعل و او را در مراجع ذی‌ربط مطرح نمایند.
۹. رعایت بی‌طرفی و جلوگیری از ایجاد شائبه در رفت‌وآمدهای کارشناسی
گاهی ضرورت پیدا می‌کند موضوع کارشناسی را در چند محل مورد بازدید و بررسی قرار دهند. همراه بردن احدی از طرفین پرونده، سوءظن نزد طرف دیگر پرونده را ایجاد خواهد کرد. بهتر آن است که هر طرف پرونده یک نفر همراه کارشناس یا به اتفاق در اتومبیل دیگری باشند تا از هرگونه سوءظن و شائبه جلوگیری به عمل آید.
۱۰. رعایت ملاحظات حرفه‌ای در ارتباط و همراهی با اشخاص
برخی از متقاضیان کارشناسی، خانمی را پیگیر کار می‌کنند. در این رابطه لازم است: اولاً کارشناس مواظب سخنان خود در مکالمات تلفنی باشد؛ ثانیاً ترتیباتی اتخاذ نماید تا به هنگام اجرای قرار، یکی از طرفین پرونده یا یکی از محارم وی حضور داشته باشد، و در صورتی که یکی از طرفین پرونده زن و دیگری مرد باشد، ترجیحاً از نشستن کارشناس مرد در کنار زن خودداری گردد.
۱۱. مدیریت ارتباط با متقاضی در جریان ایاب‌وذهاب و اجرای قرار
گاهی متقاضی درخواست می کند که خود وسیله ایاب و ذهاب فراهم نماید. با توجه به اینکه قانون‌گذار فراهم نمودن وسیله ایاب و ذهاب را به عهده متقاضی گذاشته است، خواسته وی قانونی است، اما نکته قابل‌توجه در این رابطه این است که اولاً متقاضی در بین راه باب سخن را باز کرده و کارشناس را به حرف می‌کشاند تا ضمن بیان مطالبی مظلوم‌نمایی کند. کارشناس باید سکوت اختیار کند تا این گفتگو وارد دیگر مباحث نشود و اگر سخنی می‌گوید، سخنانی معقول، سنجیده و دور از مسائل حاشیه‌ساز و مسئولیت‌آور باشد. دیگر اینکه چنانچه با وسیله نقلیه دیگری به محل قرار می رود، در بین راه از اظهار نظر نزد راننده خودداری نماید و در دریافت و پرداخت کرایه و وجوه دیگر (تحت عنوان غذا، مخارج مربوطه، سوغاتی و …) دقت و نظارت لازم را داشته باشد تا از بروز هرگونه شائبه جلوگیری به عمل آید.
۱۲. خودداری از اعلام نتیجه کارشناسی پیش از ابلاغ رسمی
کارشناس می بایست از اظهارنظر نزد احدی از طرفین پرونده یا هر دو آنها به خصوص در محل اجرای قرار که امکان درگیری وجود دارد، خودداری نموده و اعلام نتیجه کارشناسی موکول به ابلاغ مرجع قضایی شود.
۱۳. مقابله با سوءاستفاده افراد مدعی نفوذ و آشنایی با کارشناس
برخی از افراد فرصت‌طلب و سودجو، با اظهار آشنایی با کارشناس، در حضور متقاضی با کارشناس تماس می‌گیرند و یا به هنگام اجرای قرار در محل حضور یافته و با سلام و احوالپرسی، نزدیکی و آشنایی خود را با کارشناس نشان می‌دهند و با این ترفند و با اظهار اینکه به کارشناس سفارش لازم شده، حق‌الزحمه‌ای برای خود و به‌دروغ سهمی برای کارشناس درخواست می‌نمایند. لذا دوری جستن از این‌گونه افراد و نشان دادن عدم آشنایی و وابستگی با آنها در مدیریت موضوع و از بین بردن شائبه‌های بعدی مؤثر است.
۱۴. رأفت و انعطاف‌پذیری در چارچوب قانون و ضوابط
رأفت و معاضدت در چارچوب قوانین جاری مطلوب است. بعضاً مشاهده شده لحاظ نمودن این خصیصه و دلسوزی زیاد و خارج از ضوابط، موجب مواجهه کارشناس با مشکلات قانونی و زیر سؤال رفتن زحمات وی شده است.
۱۵. تفاوت رسالت کارشناس با کارگشایی و ضرورت پایبندی به عدالت
کارشناس وظیفه دارد واقعیتی که متأثر از تجربه، تخصص، بینش و ضوابط مربوطه است، بیان کند و با توجه به مفهوم کلمه عدل (که هر چیزی را به‌جای خود قرار دادن است)، مبادرت به اظهارنظر نماید. لحاظ نمودن وضعیت طرف پرونده، اعم از استضعاف، آشنایی، استیصال و دیگر مواردی که کارگشائی را توجیه می کند، مغایر با اصول و رسالت کارشناسی است. با این توضیح که کارشناس و کارگشا دو کلمه با دو معنا و مفهوم متفاوت هستند.
۱۶. ممنوعیت انجام کارشناسی خارج از حدود صلاحیت
تعدادی از پرونده‌های مفتوح در دادسرا و دادگاه انتظامی کانون مربوط به کارشناسانی است که خارج از صلاحیت تعیین‌شده مبادرت به انجام کارشناسی نموده‌اند. با توجه به اینکه به هنگام ابلاغ قرار اجرای کارشناسی، کارشناس می‌بایست در صورت نداشتن صلاحیت اظهار نظر در آن موضوع، مراتب را به مرجع قضایی مربوطه اعلام کند، عدم اعلام به مرجع قضایی و انجام کارشناسی، تخلف محسوب شده و مجازات تعیین‌شده را در پی خواهد داشت.
۱۷. نقش رفتار و گفتار کارشناس در اعتبار و جایگاه حرفه‌ای او
طرفین پرونده از جمله کسانی هستند که رفتار و گفتار کارشناس را نزد مراجع قضایی و دیگر مراجع مربوطه و افراد جامعه مطرح نموده و از این طریق مبلغ اوصاف پسندیده یا ناصواب وی می‌شوند. تصویری که از عملکرد مثبت یا منفی کارشناس در اذهان عمومی و افکار مسئولین ذی‌ربط نقش می بندد، از شاخصه‌های معرف کارشناس است.
۱۸. علم و تجربه؛ ارکان موفقیت کارشناس
موفقیت کارشناس منوط به بهره‌گیری از علم، تجربه و تخصص خود، و دوری جستن از هرگونه مسائل حاشیه‌ساز و استعانت از خداوند متعال و ناظر دانستن هستی‌بخش عالم بر انجام امور است.
جمع‌بندی
بر پایه یافته‌های عملی و تجربیات مستند، می‌توان نتیجه گرفت که فرآیند کارشناسی قضایی همواره در معرض ترفندها و چالش‌های متعددی از سوی برخی از اصحاب پرونده قرار دارد. این ترفندها که با اهدافی هچون تحریف واقعیت، انحراف مسیر دادرسی و تحت‌فشار قرار دادن کارشناسی طراحی می‌شوند، طیف وسیعی از اقدامات، از جمله بحث‌های انحرافی، ضبط پنهانی صدا، تحویل مدارک به‌ظاهر عادی و حتی تحریک عاطفی را شامل می‌شود. بنابراین، هوشیاری، آگاهی و رعایت دقیق موازین قانونی و شرعی توسط کارشناس، امری اجتناب‌ناپذیر است.
کارشناس می‌بایست با حفظ بی‌طرفی کامل، از هرگونه اظهارنظر خارج از چارچوب، افشای اطلاعات شخصی و بروز واکنش‌های هیجانی خودداری نماید. رعایت اصولی همچون حضور تمام اعضای هیئت کارشناسی، پرهیز از پذیرش هرگونه وجه یا هدیه، و خودداری از انجام کارشناسی خارج از صلاحیت‌ها، از ارکان اساسی حفظ سلامت فرآیند کارشناسی و جلوگیری از بروز اتهامات بعدی است. درنهایت، موفقیت و اعتبار کارشناس در گرو تلفیق علم، تخصص و تجربه با تقوای فردی و استعانت از ذات اقدس الهی است تا بتواند در پرتو آن رسالت خطیر خود را، همانا کمک به کشف حقیقت و تحقق عدالت است، به‌درستی به انجام برساند.
نگارنده: سرهنگ نعمت الله اعتمادی – کارشناس رسمی دادگستری
منبع: فصلنامه دیدگاه کارشناس، کانون کارشناسان رسمی دادگستری استان فارس، شماره ۲۵، پاییز ۱۴۰۴